Historia Jastrzębia Zdroju


powrót »
Zmierzch uzdrowiska
Nowy etap w historii ziemi jastrzębskiej rozpoczął się w połowie lat 50. ubiegłego stulecia. Decyzją rządu PRL podęto budowę Rybnickiego Okręgu Węglowego. W ciągu niespełna 20 lat na terenie dzisiejszego miasta Jastrzębie Zdrój oddano do eksploatacji 5 kopalń wydobywających wysokoenergetyczny węgiel koksujący. W tym samym czasie liczba ludności małej miejscowości uzdrowiskowej wzrosła blisko 20-krotnie. Osiedle, a od 1963 roku miasto Jastrzębie Zdrój zaczęło się rozrastać. Zdrojowa dzielnica, zaczęła tracić swój urok. 

Do nowopowstałego organizmu miejskiego włączano kolejne dzielnice, niegdyś samodzielne wsie. Na mocy decyzji administracyjnej włączono do granic Jastrzębia Zdroju gminy: Jastrzębie Górne, Jastrzębie Dolne, Moszczenicę, Ruptawę, Borynię, Skrzeczkowice i Bzie.
W 1954 roku przystąpiono do projektowania pierwszych jastrzębskich kopalń. Rozwój techniki górniczej pozwolił na ujarzmienie metanu w górotworze, dzięki czemu moźna było sięgnąć po bogate złoźa węgla, których eksploatacja nie była moźliwa we wcześniejszym okresie. Początkowo w Jastrzębiu i okolicach planowano wybudowanie samych kopalń, natomiast miasto-sypialnia dla górników, miało powstać w Pawłowicach. Ostatecznie zdecydowano o wybudowaniu zaplecza mieszkalnego dla dziesiątków tysięcy górników i ich rodzin w Jastrzębiu Zdroju.
11 czerwca 1955 roku zapadła decyzja rządu o budowie kopalń "Jastrzębie" i "Moszczenica". Rok póżniej rozpoczęto budowę KWK "Jastrzębie", której generalnym projektantem był Roman Roessler. Oddano takźe do uźytku pierwszy hotel robotniczy przy budowanej kopalni. Od 1957 roku prowadzono prace budowlane przy drugiej jastrzębskiej kopalni. Rybnickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego przedstawiło koncepcję rozwoju górnictwa w ROW, zgodnie z nią, do 1980 roku w okręgu rybnickim miało zostać oddanych do eksploatacji 27 nowych kopalń węgla kamiennego.
Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów zatwierdzając plany budowy kopalń na terenie Jastrzębia Zdroju w uchwale z 1958 roku, zobowiązał Ministra Zdrowia i Ministra Górnictwa i Energetyki oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, do komisyjnego zbadania konieczności likwidacji jastrzębskiego uzdrowiska, w związku z przewidywanym zanikiem żródeł solankowych i niewłaściwymi warunkami klimatycznymi na skutek budowy kopalń. W przypadku stwierdzenia konieczności likwidacji uzdrowiska, naleźało ustalić przeznaczenie budynków i urządzeń dla celów lecznictwa, dokonać wyboru ośrodków, które naleźy rozbudować dla zastąpienia zlikwidowanych miejsc sanatoryjnych w Jastrzębiu Zdroju, oraz określić wysokość nakładów związanych ze stworzeniem zastępczych miejsc sanatoryjnych. Wraz z rozpoczęciem budowy kopalń do Jastrzębia zaczęły ściągać rzesze górników. Jednocześnie w Zdroju zaczęły powstawać pierwsze osiedla bloków mieszkaniowych.
W 1961 roku przystąpiono od budowy kolejnej kopalni na terenie Jastrzębia - KWK "Zofiówka". W tym samym czasie, w ramach budownictwa państwowego, oddano do uźytku 480 izb mieszkalnych, oraz, w ramach budownictwa przyzakładowego, KWK "Moszczenica" wybudowała 244, a KWK "Jastrzębie" 16 izb mieszkalnych. Osiedle Jastrzębie Zdrój liczyło wtedy 3 256 mieszkańców. Wojewódzka Pracownia Urbanistyczna w Katowicach przystąpiła do opracowywania planu ogólnego ponad 100-tysięcznego miasta. Przygotowany projekt otrzymał nagrodę II stopnia przyznaną przez Komitet Budownictwa, Urbanistyki i Architektury. Po 6 latach od rozpoczęcia budowy, 4 grudnia 1962 roku, kopalnia "Jastrzębie" wydobyła na powierzchnię pierwszą tonę węgla. Przystąpiono do budowy kopalni "Borynia", czwartej, po KWK "Moszczenica", "Zofiówka" i czynnej juź KWK "Jastrzębie". Nadal intensywnie rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, rozpoczęto budowę bloków na terenie Osiedla Jastrzębie III. Jedna, prowadząca juź wydobycie kopalnia, oraz kolejne trzy w budowie, werbowały do Jastrzębia Zdroju pracowników. Górnikom obiecywano mieszkania w budowanych blokach mieszkaniowych, choć początkowo kwaterowani byli w hotelach robotniczych, tzw. domach górnika. Znacznemu zwiększeniu uległa liczba ludności: w latach 1960-1965 z blisko 3 do prawie 9 tysięcy mieszkańców, a w ciągu dalszych 5 lat zanotowano prawie 3-krotny wzrost zamieszkującej Jastrzębie ludności, do 24,5 tys. mieszkańców. Jednak największy przyrost liczby zamieszkujących miasto nastąpił dopiero w latach 70., kiedy w Jastrzębiu przybyło prawie 75 tys. nowych mieszkańców. 

Szczególnym wydarzeniem dla osiedla Jastrzębie Zdrój było nadanie praw miejskich. Uroczystość odbyła się w dniu 30 czerwca 1963 roku przed budynkiem Urzędu Gminy, dawną willą "Lucia" (na fotografii powyźej w 1937 roku, obok - stan obecny). Na podstawie rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 maja 1963 roku, osiedle liczące zaledwie 5 383 mieszkańców, otrzymało prawa miejskie.
W 1963 roku kopalnie "Jastrzębie" i "Moszczenicę", połączono w jeden zakład, KWK "Jastrzębie-Moszczenica" ("Jas-Mos"). Wydobycie w pierwszym roku działalności KWK "Jas-Mos" osiągnęło 250 tys. ton węgla. Kopalnia wybudowała dla swoich pracowników kolejne 269 mieszkań, posiadających łącznie 715 izb mieszkalnych. Rok póżniej, w kopalni "Moszcenica" ruszyło wydobycie. Dopiero 2 lata po uruchomieniu kopalni zdecydowano się na rozdzielenie zakładu i ustanowienie dwóch odrębnych dyrekcji dla kaźdej z kopalń.
Odpowiedzią na wzrastające zapotrzebowanie na mieszkania dla przybywających do pracy w jastrzębskich kopalniach górników, było wybudowanie pierwszych w Polsce fabryk domów w Bziu i Źorach. W oparciu o technologię zakupioną w NRD, fabryki wytwarzały elementy niezbędne do wybudowania 12 tys. izb mieszkalnych rocznie. Prawie cała produkcja obu fabryk wykorzystywana była do budowy nowych osiedli mieszkaniowych w Jastrzębiu Zdroju.
W 1969 roku, tradycyjnie juź w dniu górniczego święta, uruchomiona została KWK "Zofiówka". Była to juź trzecia czynna kopalnia na terenie miasta. Liczba ludności miasta wzrosła do 18 073 mieszkańców. Na terenie nowopowstałych osiedli mieszkaniowych zauwaźalny był brak centrum handlowego i kulturalno-rozrywkowego. Źycie miejskie z konieczności musiało się więc toczyć w dzielnicy Zdrój, która posiadała niezbędną infrastrukturę, choć zbyt mało rozbudowaną, by obsłuźyć mieszkańców nowych osiedli. W związku z narastającą liczbą rozbojów, kradzieźy, gwałtów i morderstw, z którą nie potrafiła sobie poradzić miejscowa komenda MO, na terenie całego miasta wprowadzono zakaz sprzedaźy piwa. "Piwna prohibicja" obowiązywała w Jastrzębiu jedynie przez miesiąc.
Lata 70. to prawdziwy boom ludnościowy, do Jastrzębia Zdroju ściąga w tym okresie blisko 80 tys. mieszkańców. W 1970 roku miasto zamieszkiwało zaledwie 24,5 tys. osób, a 9 lat póżniej juź 97,8 tys., by w 1984 roku przekroczyć 100 tys. mieszkańców. W latach 70. oddano do uźytku kolejne dwie kopalnie: w 1971 KWK "Borynia" i w 1974 KWK "Pniówek".

Dalsza część dziejów uzdrowiska w kolejnym odcinku z cyklu "Historia Jastrzębia Zdroju


Tomasz Sikora - Towarzystwo Miłośników Ziemi Jastrzębskiej
powrót »